Cz這wiek w lustrze nowoczesnej techniki

Wst瘼

Poznaj samego siebie -- te s這wa wyryto nad wej軼iem do wyroczni delfickiej, s造n帷ej z niejasnych podpowiedzi i zalece. Dzi -- ca貫 stulecia p騧niej -- nadal je powtarzamy. Nakaz pozostaje jednakowo aktualny, cho mimo pozornej prostoty, sprawia nam nies造chane trudno軼i. Bo sk康 bra wiedz o sobie, skoro nawet w豉snej twarzy nie jeste鄉y w stanie zobaczy bez pomocy z zewn徠rz. St康 od pradawnych czas闚 zdobywamy samowiedz przygl康aj帷 si w豉snym odbiciom -- w powierzchni wody, w innych ludziach, w zwierciad豉ch. W豉郾ie lustra s szczeg鏊nie interesuj帷e -- s bowiem przyk豉dem tego, jak bardzo w proces samopoznania zaanga穎wane s osi庵ni璚ia techniki. Jak瞠 ch皻nie korzystamy z pomocy technologicznych, jak瞠 im ufamy... Gdy patrz na siebie, widz tylko fragmenty swej postaci -- ca陰 prawd odkrywa dopiero fotoaparat czy kamera. Gdy m闚i, s造sz sw鎩 g這s zniekszta販ony przez drgania czaszki -- dopiero magnetofon zdradza mi jest prawdziwe brzmienie. Swoje wn皻rze poznajemy dzi瘯i prze鈍ietleniom rentgenowskim, USG, EKG, EEG i tym podobnym. Prawdy o swojej psychice te nie odnajd na drodze introspekcji -- mog pozna samego siebie tylko dzia豉j帷 w otaczaj帷ym mnie 鈍iecie. A ca貫 moje otoczenie, b璠帷e tak wa積ym punktem odniesienia, r闚nie jest zdominowane przez wszechobecn technik -- to ona nadaje kszta速 naszemu "naturalnemu" 鈔odowisku. Beton, telewizja, Internet, samoch鏚 s bardziej oczywiste ni przyroda. W takim w豉郾ie 鈍iecie pr鏏ujemy okre郵i w豉sne miejsce, pozna siebie.

Technika, ze wzgl璠u na sw wszechobecno嗆, jest jedn z najistotniejszych p豉szczyzn odniesienia dla wsp馧czesnego cz這wieka. Nie spos鏏 jej ignorowa, gdy jej gwa速owny rozw鎩 stawia nas wobec coraz to nowych wyzwa. Ona przeobra瘸 wszystko co znamy, i zmusza nas do dostosowywania si. Zmienia nas i nasz 鈍iat, a my nie potrafimy tego unikn望. Jak mocno zmieni豉 si nasza sytuacja egzystencjalna? Czy jest to zjawisko po膨dane, czy raczej powinni鄉y z nim walczy? Czy technika jest b這gos豉wie雟twem czy raczej przekle雟twem? W niniejszym tek軼ie pragn naszkicowa sp鏎 o wp造w techniki na cz這wieka. W takich przypadkach dobrze jest zacz望 od najbardziej skrajnych stanowisk, co pozwala przedstawi problem w spos鏏 nieco przerysowany, ale za to wyra幡y.

Najbardziej ogniste spory tocz zwolennicy techniki z jej przeciwnikami. Stanowisko technofil闚 przedstawimy na przyk豉dzie nurtu zwanego transhumanizmem, natomiast przyk豉dem technofoba b璠zie tu Theodor Kaczy雟ki, znany zapewne szerzej jako Unabomber. Za wyborem tych akurat pogl康闚 przemawia nie tylko ich radykalno嗆, ale tak瞠 to, 瞠 w obu przypadkach rdzeniem teorii s pod wieloma wzgl璠ami przeciwstawne teorie cz這wieka. Spr鏏ujemy je tu wydoby, co pozwoli odpowiedzie na pytanie: jak zmieni nasz sytuacj gwa速owny rozw鎩 technologiczny?

Poza cz這wieka

Pocz徠ku transhumanizmu mo積a dopatrywa si w pochodz帷ych z lat siedemdziesi徠ych tekstach F. M. Esfandiarego (po幡iej podpisuj帷ego si jako F.M. 2030). Jako jeden z pierwszych pisa o transludziach (transhuman}, b璠帷ych kolejnym ogniwem w ewolucyjnym 豉鎍uchu. Ludzie, b璠帷y efektem naturalnej ewolucji, posiadaj do嗆 przypadkowe cechy i mog je zmienia w niewielkim zakresie. Ostatnimi czasy jednak, dzi瘯i ogromnemu post瘼owi technologicznemu, pojawi造 si nowe mo磧iwo軼i. Dzi瘯i zastosowaniu technicznych rozwi您a takich jak implanty, protezy, ale i dzi瘯i rosn帷ej synergii biosfery z technosfer, mo磧iwe staje si uzyskanie niemal absolutnej zdolno軼i modyfikowania i projektowania samego siebie. Mianem transludzi okre郵a Esfandiari tych, kt鏎zy wzi瘭i we w豉sne r璚e odpowiedzialno嗆 za sw鎩 dalszy rozw鎩. I korzystaj帷 z wszelkiej dost瘼nej pomocy, d捫 do udoskonalenia siebie samego. Ostatecznym celem jest osi庵ni璚ie stanu postludzkiego.

Na pierwszy rzut oka wida tu wyra幡e zwi您ki z my郵 Nietzschego. Ju w Tako rzecze Zaratusztra mogli鄉y przeczyta, 瞠 cz這wiek jest etapem przej軼iowym, czym, co nale篡 przekroczy. Akrobat st徙aj帷ym ostro積ie na linie rozi庵ni皻ej pomi璠zy zwierz璚iem a nadcz這wiekiem. Ale F.M.2030 i jemu nast瘼cy dodaj tu nowy element -- obiecuj pe軟 kontrol nad dalsz ewolucj. Za g堯wnym sojusznikiem, kt鏎y umo磧iwi spe軟ienie tej obietnicy, jest technika. Transhumani軼i odwo逝j si tu do wielu istniej帷ych lub te dopiero planowanych technologii, takich jak in篡nieria genetyczna, sztuczna inteligencja czy nanotechnologia. Ich zdaniem dorobek naukowy nale篡 wykorzysta w procesie ulepszania samych siebie. Wiedza i technika odpowiednio wykorzystane mog nas przeprowadzi od stanu ludzkiego do postludzkiego.

Skala proponowanych przez transhumanist闚 zmian jest niemal nieograniczona. W鈔鏚 siedmiu poprawek do ludzkiej konstrukcji, kt鏎e znajdujemy w spisanym przez Maxa More'a Li軼ie do matki natury znajdujemy mi璠zy innymi takie oto zalecenia: nale篡 wyeliminowa starzenie si i 鄉ier, zwi瘯szy zasi璕 zmys堯w, pami耩 i inteligencj, oraz wszystkie fizyczne i umys這we zdolno軼i, uzyska lepsz kontrol nad emocjami oraz znale潭 鈔odki przezwyci篹enia ogranicze organiz闚 organicznych (zbudowanych na bazie w璕la) poprzez uzyskanie zespolenia z maszynami. Te pomys造 mog sprawia wra瞠nie pochodz帷ych raczej z powie軼i science fiction, jednak nie da si ukry, 瞠 wi瘯szo嗆 tych postulat闚 jest ju cz窷ciowo realizowana. 字ednia 篡cia znacznie si wyd逝篡豉, przede wszystkim dzi瘯i rozwojowi medycyny. Mikrofony, mikroskopy, szk豉 kontaktowe ju teraz wzmacniaj nasze zmys造. Znamy substancje chemiczne, kt鏎e zwi瘯szaj si喚 czy zdolno嗆 koncentracji. ㄊkaj帷 Prozac mo瞠my poprawi swoje samopoczucie. Wreszcie potrafimy ju 陰czy cia豉 organiczne z mechanicznymi -- plomby, protezy czy sztuczne zastawki serca ju niewielu szokuj. Wiele wskazuje na to, 瞠 wizje transhumanist闚 s bli窺ze realizacji, ni nam si wydaje. Nie spos鏏 ich zignorowa, zw豉szcza 瞠 szybki post瘼 techniczny wci捫 urzeczywistnia kolejne pomys造.

Transhumani軼i nie chc przypadkowego rozwoju, jaki oferowa豉 nam ewolucja. Uwa瘸j, 瞠 sami musimy wytyczy 軼ie磬 w豉snego rozwoju. I tu nie mo瞠my dzia豉 na o郵ep, lecz powinni鄉y oprze si na wyra幡ie okre郵onym systemie aksjologicznym. Po鈔鏚 transhumanistycznych warto軼i kr鏊uj racjonalno嗆, kt鏎a ma chroni przed 郵ep wiar i bezkrytycznym dogmatyzmem oraz techno-optymizm, kt鏎y ka瞠 przyjmowa post瘼 techniczny z entuzjazmem i wiar w mo磧iwo嗆 pozytywnego wykorzystania osi庵ni耩 techniki. Naturalnie racjonalno嗆 i optymizm to tylko aksjologiczny rdze transhumanizmu. Wylicza mo積a znacznie d逝瞠j. Na przyk豉d tw鏎cy extropianizmu -- jednego z najdynamiczniej rozwijaj帷ych si nurt闚 transhumanizmu -- wskazuj na siedem prowadz帷ych ich warto軼i: nieustanny post瘼, samo-transformacja, praktyczny optymizm, inteligentna technologia, otwarte spo貫cze雟two, samo-sterowanie, racjonalne my郵enie [Por. Max More, Principles of Extropy 3.1., URL: http://www.extropy.org/principles.htm]. ζtwo dostrzec naturalistyczny i pragmatyczny kr璕os逝p ich aksjologii.

Zauwa禦y jak mocno transhumani軼i afirmuj technik. Bez l瘯u, z niemal bezkrytycznym optymizmem, poddaj si jej wp造wowi. I chc z niej skorzysta po to, by urzeczywistni w豉sn wizj cz這wiecze雟twa. A wizja ta zak豉da odrzucenie wszystkiego, co ich zdaniem zb璠ne -- wszystkich s豉bo軼i i niedoskona這軼i rodzaju ludzkiego. Przestaniemy by lud幟i, co jednak ich zdaniem nie oznacza utraty cz這wiecze雟twa -- ono nie tkwi wszka瞠 w naszych s豉bo軼iach, lecz w ambicjach, kt鏎e mamy. Pragnienie doskona這軼i jest jak najbardziej ludzkie. Pozostaje jednak problem tego, jak ow doskona這嗆 zdefiniujemy. Przeciwnicy techniki wyobra瘸j j sobie zupe軟ie inaczej.

Poza cywilizacj

Po drugiej stronie barykady odnajdujemy r闚nie skrajne wizje. Ta, kt鏎 si tu pos逝篡my jest radykalna nie tylko ze wzgl璠u na pojawiaj帷e si w niej tre軼i, lecz tak瞠 ze wzgl璠u na ich autora. Theodore Kaczy雟ki kojarzony jest przede wszystkim z seri zamach闚 przy u篡ciu wybuchaj帷ych przesy貫k pocztowych, kt鏎ych dokonywa od 1978 roku. Unabomber -- taki przydomek nadano nieznanemu zamachowcy -- przez blisko dwadzie軼ia lat pozostawa nieuchwytny dla organ闚 軼igania. W 1995 roku przes豉 do redakcji kilku czasopism tekst Industrial Society And Its Future, kt鏎ego publikacja mia豉 zapobiec dalszym zamachom. W swym manife軼ie przedstawi ostr, ale te miejscami bardzo przenikliw krytyk 鈍iata po rewolucji przemys這wej. Zarysujmy najistotniejsze tezy zawarte w tym kontrowersyjnym tek軼ie.

Wp造w techniki na nas, na nasze 鈔odowisko i spo貫cze雟two, jest przeogromny. I jak 豉two si domy郵i -- niszcz帷y. 安iat, jaki powsta za spraw post瘼u technicznego, czyni nas wszystkich nieszcz窷liwymi. I tej sytuacji nie jest w stanie zmieni 瘸dna reforma. Tylko totalna rewolucja, polegaj帷a na ca趾owitym odrzuceniu wszelkiej technologii, mog豉by odda ludziom ich wolno嗆, autonomi i szcz窷cie.

Zdaniem Kaczy雟kiego podstawow i niezbywaln potrzeb ka盥ego cz這wieka jest do鈍iadczanie procesu mocy. By w pe軟i go prze篡, konieczne jest przej軼ie trzech kolejnych faz. S to potrzeba, wysi貫k i zaspokojenie. Musimy mie cel, kt鏎ego osi庵ni璚ie powinno by okupione du篡m wysi趾iem. Osi庵ni璚ie go pozwala zamkn望 proces, zaspokajaj帷 zarazem najistotniejsze z ludzkich pragnie. Dawniej celem przeprowadzaj帷ym nas poprzez proces mocy by豉 zwyk豉 ch耩 prze篡cia. Nawet zdobycie po篡wienia wymaga這 sporego nak豉du si. Konieczne by這 znalezienie lub upolowanie czego jadalnego -- rzadko przychodzi這 to z 豉two軼i. Ale w豉郾ie wysi貫k w這穎ny w dzia豉nie owocowa poczuciem satysfakcji, a zarazem og鏊nym zadowoleniem z 篡cia.

W nowoczesnym 鈍iecie cz這wiek nie ma ju mo磧iwo軼i przechodzenia przez proces mocy. Wszak by dzi zdoby po篡wienie wystarczy p鎩嗆 do supermarketu. To jestjednak zbyt 豉twe, by da cz這wiekowi cho熲y cie dumy odczuwanej przez my郵iwego, powracaj帷ego z udanego polowania. Potrzeby, kt鏎e kiedy wymaga造 wielkich stara, dzi zaspokajamy bez trudu. Kultura dostarcza nam wprawdzie szeregu cel闚 zast瘼czych, ich realizacja jednak nie daje -- i nie mo瞠 da -- pe軟ej satysfakcji. Mo瞠my d捫y do bogactwa lub s豉wy, robi karier akademick albo marzy o z這tym medalu olimpijskim -- wszystko to niew徠pliwie wymaga wysi趾u. Jednak瞠, jak zauwa瘸 Kaczy雟ki, gdy takie d捫enia zostaj zrealizowane, pozostawiaj po sobie pustk. Dzieje si tak dlatego, 瞠 to nie s potrzeby prawdziwe, p造n帷e z naszej natury. To ledwie namiastki. Doda te trzeba, 瞠 cz瘰to wzorce i idea造 podsuwane nam przez kultur, le膨 poza granicami naszych mo磧iwo軼i. Nigdy nie b璠ziemy mieli wystarczaj帷o 豉dnego mieszkania, odpowiednio dobrego samochodu, do嗆 bogatej biblioteczki -- d逝go mo積a by wymienia. Tych potrzeb po prostu nie mo積a w pe軟i zaspokoi. A to prowadzi do frustracji powodowanej tym, 瞠 rozpocz皻ego procesu mocy nie mo積a zamkn望.

W efekcie rozbicia procesu mocy ludzie s nieszcz窷liwi. A tu problem si nie ko鎍zy. Kolejna, fundamentaln u這mno軼i wsp馧czesnego 篡cia, jest brak miejsca na autonomi. Kaczy雟ki twierdzi, 瞠 ludzie zostali odarci z mo磧iwo軼i samostanowienia. Nie czuj ju, 瞠 sami sobie wyznaczaj cele, sami je realizuj, posiadaj帷 nad swoj dzia豉lno軼i kontrol. W czasach zdominowanych przez technik, nie mo瞠 istnie ju nawet z逝dzenie niezale積o軼i. System spo貫czny w kt鏎ym 篡jemy, zniszczy je doszcz皻nie.

Dla autora Industrial Society And Its Future takie w豉郾ie s g堯wne przyczyny spo貫cznych i psychologicznych problem闚 -- ludzie s zmuszeni 篡 w warunkach radykalnie odmiennych od tych, w kt鏎ych (i dla kt鏎ych) ewoluowali. A przy tym otoczenie zmienia si tak szybko, 瞠 elastyczno嗆 naszego gatunku wystawiona jest na wielk pr鏏. A win za to wszystko ponosi nowoczesna technika, kt鏎a zamiast rozwi您ywa problemy, zacz窸a je stwarza.

Technika towarzyszy nam od prawdawnych czas闚, lecz dopiero po rewolucji przemys這wej sytuacja sta豉 si naprawd z豉. Wtedy w豉郾ie technika przeobrazi豉 si w znacz帷y spos鏏, kt鏎y przyni鏀 wiele negatywnych konsekwencji. Nast徙i這 wtedy przej軼ie od -- jak to nazywa Kaczy雟ki -- techniki ma貫j skali do techniki zale積ej od organizacji. Elementy techniki zale積ej to te wszystkie wynalazki, kt鏎e mog funkcjonowa wy陰cznie w ramach pewnego systemu technicznego. Przeprowad幟y ma造 eksperyment my郵owy. Wyobra幟y sobie, 瞠 przeprowadzamy si w miejsce zupe軟ie odci皻e od tak zwanej zachodniej cywilizacji. Z jakich osi庵ni耩 cywilizacji, kt鏎e tu wydaj si niezb璠ne czy cho熲y przydatne, byliby鄉y zmuszeni zrezygnowa? Musimy oby si bez telewizji, radia, czy magnetofonu -- pozbawione pr康u, poza zasi璕iem nadajnik闚 nie zdadz si na wiele. W kuchni b璠ziemy musieli oby si bez lod闚ki, kuchenki gazowej, elektrycznej czy mikrofalowej, czajnika bezprzewodowego, tostera itd. Nie b璠zie pralki, komputera, grzejnik闚, bie膨cej wody. Telefon, zar闚no kom鏎kowy jak i stacjonarny, jest nam r闚nie zb璠ny -- znajdziemy si wszak poza zasi璕iem jakiejkolwiek sieci telefonicznej. Samoch鏚 b璠zie r闚nie bezu篡teczny z dala od stacji benzynowych. Wszystkie te rzeczy s przyk豉dami techniki uzale積ionej od organizacji, mog funkcjonowa tylko w odpowiednio ukszta速owanym otoczeniu. Bez niego ich istnienie nie ma sensu. Dlatego te by maszyny systemowe mog造 sprawnie funkcjonowa, konieczne by這 odpowiednie dostosowanie 鈔odowiska -- tego samego, w kt鏎ym 篡j ludzie. A to cz瘰to prowadzi do konflikt闚, kt鏎e z regu造 rozwi您ywane s z korzy軼i dla maszyn. M闚i帷 dok豉dniej -- najistotniejsze okazuje si dobro systemu. Jego zachowanie sta這 si nadrz璠nym celem. Jednostki musia造 zrezygnowa z autonomii, by system trwa.

Wyj軼ie z tej sytuacji jest tylko jedno -- odrzucenie ca貫j rzeczywisto軼i wykreowanej przez nowoczesn technik. Nie istnieje inny spos鏏 uzdrowienia sytuacji. W takim 鈍iecie cz這wiek nigdy nie b璠zie spe軟iony, za cz窷ciowa reforma i dostosowanie systemu do naszych potrzeb, jest mrzonk. Pozostaje rewolucja i ca趾owite zniszczenie 鈍iata zaawansowanej, systemowej techniki.

Podobne tezy pojawiaj si r闚nie w pismach innych autor闚 nazywaj帷ych siebie technofobami lub neoluddystami. G這sz oni, i cz這wiek i nowoczesna technika nigdy nie b璠 w stanie bezkolizyjnie wsp馧istnie. Pojawiaj si r騜ne uzasadnienia. Kaczy雟ki opiera sw teori na naturalistycznej koncepcji cz這wieka -- istnieje nieuniknione napi璚ie pomi璠zy nasz natur, wytworzon przez stulecia ewolucji, a technik. Ale naturalizm nie jest tu konieczny -- fundamentem dla technofob闚 bywaj te inne wizje cz這wieka. Punktem odniesienia, to jest tym, co zagro穎ne, mo瞠 nie by natura, lecz na przyk豉d dusza, godno嗆 itp. Zawsze 廝鏚貫m problemu b璠zie co, co nazwa mo積a istot cz這wiecze雟twa. Utrata tego mo瞠 by zdaniem neoluddyst闚 wielk tragedi ludzko軼i.

Ku cz這wiecze雟twu

Jest punkt, w kt鏎ym zbiegaj si pogl康y transhumanist闚 i Kaczy雟kiego -- pod wp造wem techniki zmieni si 鈍iat, w kt鏎ym 篡jemy. A w takim 鈍iecie cz這wiecze雟two jakie znamy traci racj bytu. Rozprzestrzeniaj帷a si technika sprawia, 瞠 nie mo瞠my by d逝瞠j tacy, jacy jeste鄉y. Technika zmusza nas poszukiwania nowej to窺amo軼i. Transhumanist闚 to cieszy -- wygl康aj tej zmiany, chc j przyspiesza i kontrolowa. Neoluddyst闚 to martwi, bo kiedy przestaniemy by lud幟i, czym b璠ziemy? Transhumani軼i widz w technice narz璠zie wspieraj帷e starania o przekroczenie cz這wiecze雟twa. Neoluddy軼i widz w niej co, co nas z cz這wiecze雟twa ograbi. Jedni i drudzy zaskakuj帷o zgodnie twierdz, 瞠 najnowsza technika jest nie do pogodzenia z tym, kim (czym) obecnie jeste鄉y. Cz這wiek wsp馧czesny, uwik豉ny w technologi, musi na nowo odnale潭 siebie. Filozofia, kt鏎a z tak fundamentalnymi pytaniami mierzy si od tysi帷leci, zdaje sie by tak potrzebna, jak nigdy wcze郾iej. A przy tym ma ju od lat przygotowane odpowiedzi na szereg pyta, kt鏎e mog cisn望 si na usta ka盥emu, kto czuje niepok鎩, widz帷 swoje odbicie w lustrze technologii.

Punktem wyj軼ia jednej z mo磧iwych dr鏬 jest spostrze瞠nie dotycz帷e samej natury problemu. Zdawa si mo瞠, 瞠 technika wytworzy豉 jako軼iowo now sytuacj, kt鏎a stanowi wielkie zagro瞠nie dla naszego cz這wiecze雟twa. Ale 豉two dostrzec, 瞠 tezy g這szone przez technofil闚 i technofob闚 maj bardzo d逝gie tradycje. Wszak transhumanistyczne marzenie o przej軼iu w stan postludzki w istocie swej niewiele r騜ni si od znanych ludziom od tysi帷leci marze o transcendencji. Gnostycy, alchemicy i mistycy, renesansowi humani軼i, poszukiwacze wiedzy ezoterycznej, ale te cho熲y wsp馧czesni psychologowie transpersonalni -- wszyscy oni od tysi帷leci poszukuj drogi do udoskonalenia siebie samego. Celem zawsze mia這 by pozostawienie w tyle niedoskona造ch element闚 samego siebie -- w zale積o軼i od wyznawanej doktryny mog造 to by cia這, przes康y, nawyki, represyjne mechanizmy obronne ego itp. Wszystko po to, by wykroczy poza doczesno嗆, poza cz這wiecze雟two w豉郾ie. Wszystko po to, by zrealizowa stosowny idea. Podobnie, tezy technofob闚 s tylko now form powtarzanych od tysi帷leci nauk o upadku cz這wieka. Z這ty wiek opisywany w opowie軼iach staro篡tnych, czasy przed chrze軼ija雟kim grzechem pierworodnym czy taoistycznym "wielkim rozdzieleniem" -- to tylko warianty jednej opowie軼i, w kt鏎ej ludzie utracili doskona這嗆 i szcz窷cie.

Dla pierwszych technika b璠zie kolejnym narz璠ziem samodoskonalenia si, dla dla drugich -- przyczyn upadku. A przecie zawsze byli tacy, kt鏎zy chcieli ludzko嗆 udoskonali i tacy, kt鏎zy twierdzili, 瞠 tak doskonali jak kiedy, to ju nigdy nie b璠ziemy. Szerokie spektrum teorii tylko pozornie rozk豉da si pomi璠zy uwielbieniem techniki i nienawidzeniem jej. Prawdziwy sp鏎 tocz ze sob ci, kt鏎zy wierz w to, 瞠 doskonali ju byli鄉y oraz ci, zdaniem kt鏎ych dopiero tacy b璠ziemy. Wsp鏊nym rdzeniem wszystkich tych teorii jest przekonanie o u這mno軼i cz這wieka. Technika sama w sobie nie jest g堯wnym 廝鏚貫m problemu -- nie jest tak, 瞠 jej pojawienie si spowodowa這 kryzys. Gdyby nie by這 techniki, czy mo瞠 raczej -- gdy nie by這 techniki, cz這wiek i tak by niezadowolony ze swojego stanu. To g喚bokie poczucie w豉snej niedoskona這軼i od pradawnych czas闚 powoduje kryzys. Technika sprawi豉 tylko, 瞠 wyrazili鄉y go w nowych kategoriach.

ζtwo wskaza zestaw filozoficznych strategii mierzenia si z problemem ludzkiej niedoskona這軼i -- wszystkie wspierane wiekami tradycji. Filozofowie-morali軼i znajd tu przestrze dla konstruowania niezliczonych propozycji poprawiania cz這wieka. Optymi軼i b璠 podsuwa zestawy warto軼i, wyidealizowane wzorce 篡cia, kt鏎e maj sta si wskaz闚k. Pesymi軼i wylicz r騜ne formy um璚zania si, pokutowania, a tak瞠 wyt逝macz nam co dok豉dnie utracili鄉y -- wszystko to, by wspom鏂 nasz powr鏒 do doskona這軼i. Znajd si oczywi軼ie r闚nie tacy, kt鏎zy b璠 twierdzi, 瞠 doskonali jeste鄉y w豉郾ie tu i teraz. Bardziej pragmatycznie nastawieni filozofowie stworz zestawy dyrektyw, kt鏎e b璠 s逝篡 pomoc w codziennym 篡ciu. Naucz nas jak korzysta z osi庵ni耩 techniki, by nie niszczy豉 ona w nas zbyt wiele. By mo瞠 opracuj zasady bezpiecze雟twa i higieny 篡cia z technik. Natomiast filozofom o mniej kaznodziejskiej naturze przyjdzie powt鏎zy kilka fundamentalnych pyta, kt鏎e od tysi帷leci si nie zmieni造.

Lustro techniki pokazuje ten sam obraz, kt鏎y znamy niemal od zawsze. W pogl康ach zwolennik闚 i przeciwnik闚 technologii tkwi jak zadra my郵 o naszej niedoskona這軼i. Jakie jest jej 廝鏚這? Czy to jaka fundamentalna u這mno嗆 rodzaju ludzkiego, czy raczej efekt kulturowej indoktrynacji? To pytanie o zasadniczym znaczeniu dla naszego obrazu 鈍iata. I nie wolno nam zrezygnowa z poszukiwania odpowiedzi. W labiryncie 鈍iata, po鈔鏚 niezliczonych 篡ciowych 軼ie瞠k, ta jedyna droga mo瞠 nas doprowadzi do odkrycia istoty w豉snego cz這wiecze雟twa. Technika mo瞠 wskazywa nowe dr騜ki, tak jak robi to nauki, religie i 鈍iatopogl康y. Lecz ostateczny cel zawsze b璠zie wida w prze鈍itach. Ten jeden nakaz, wyryty w Delfach d這ni nieznanego rze嬌iarza, nigdy nie utraci aktualno軼i.

2003r.
Niniejszy tekst by podstaw referatu wyg這szonego na konferencji Filozofia wobec problem闚 wsp馧czesnego cz這wieka zorganizowanej przez Instytut Filozofii Uniwersytetu Zielonog鏎skiego.
Valid XHTML 1.1! Creative Commons License